Willard Van Orman Quine

Willard Van Orman Quine (1908-2000)  Çözümleyici felsefenin gelişimine önemli katkıları olmuş Amerikalı man­tıkçı ve felsefeci. 1930ların başlarında Avrupa'da bulunmuş, Rudolf Carnap'tan dersler almıştır. Avrupa'da bulunduğu sü­re içerisinde Viyana Çevresi felsefecileriyle ve Polonyalı mantıkçılarla yakın ilişkiler kuran Quine tanıştığı bu Avrupalı mantıkçı ve felsefecilerden oldukça etki­lenmiştir. Quine 'in felsefesinin genel çiz­gisi bilimcidir. Sözcük ve Nesne adlı kita­bında ortaya attığı doğalcı görüşleriyle felsefeyi doğa bilimlerinin bir parçasıy­mış gibi ele alır. Örneğin Quine a göre bilgikuramı bilişsel ruhbilimin bir parçası olarak görülmelidir. Quine 'in felsefeye yaptığı katkılardan en çok ses getirenlerin başında analitik ve sentetik önermeler ayrımına yaptığı itirazlar gelir. Philosophical Review'de. ya­yımlanan, 1951 tarihli "Deneyciliğin İki Dogması" ("Two Dogmas of Empiri­cism") başlıklı yazısında Quine, bu ayrı­mın geçmişte kimse tarafından doyurucu bir şekilde yapılmadığını, bundan sonra da yapılabileceğini gösterir bir neden ol­madığını savunur. Kant'ın analitik öner­meler için yaptığı tanımın —bir önerme analitiktir ancak ve ancak o önermenin öznesi yüklemini içeriyorsa— ayrımı belirlemeye yetmediğini, "içerme" sözcüğü­nün ne tür bir içerme kastettiğinin belir­siz olduğunu; eğretilemeli olduğunu söy" ler. Analitik önermeleri mantık doğruları olarak ele alan deneycilere karşı olarak da örneğin "Bütün bekar insanlar ev­lenmemiş insanlardır" önermesinin "Bü­tün bekâr insanlar bekâr insanlardır" önermesi gibi mantıkça doğru olmasının "evlenmemiş" ve "bekâr" sözcüklerinin eşanlamlı olduklarının belirtilmesine ve dolayısıyla eşanlamlılığın tanımlanmasına bağımlı olduğunu ileri sürmüştür. Quine burada eşanlamlılık tanımının kaçınılmaz olarak "analitiktik" kavramına başvura­cağına işaret eder. Felsefe Sözlüğü

W.V. Quine, analitik dil felsefesinde mantıksal deneyciliğin sarsılmaz görünen temellerini yıkan ve felsefeyi bilimle bütünleştiren natüralist bir dönemi başlatan en etkili düşünürlerden biri olarak sunulur.

Quine’ın felsefesi; anlam, gönderim ve analitiklik gibi geleneksel kavramları reddeden olumsuzlayıcı bir tutum sergilerken, bu kavramların yerine bilimsel psikoloji ve nedensellik ilişkilerine dayalı bir açıklama modeli koyar.

Quine ve onun kilit kuramları, kaynaklar çerçevesinde şu ana başlıklar altında tartışılabilir:

1. Mantıksal Deneyciliğin Eleştirisi: "İki Dogma"

Quine, 1951 tarihli ünlü makalesiyle Carnap gibi mantıksal deneycilerin üzerine kurulu olduğu iki temel "dogma"ya saldırmıştır.

• Analitik/Sentetik Ayrımı: Carnap, doğruluğu sadece anlamca belirlenen (analitik) ile olgulara dayanan (sentetik) cümleler arasında keskin bir ayrım yaparken; Quine, böylesi bir ayrımı sağlam bir temele oturtmanın imkansız olduğunu savunur.

• İndirgemecilik: Tek tek cümlelerin deneyimle doğrulanabileceği fikrine karşı çıkarak, bilimin tamamının deneyimle sadece uç noktalardan temas ettiğini ileri sürer.

2. Bilgi Ağı ve Bütüncülük (Holizm)

Quine’a göre inançlarımız, birbirine bağlı bir "bilgi ağı" (web of belief) oluşturur.

• Deneyim Karşısında Bütüncülük: Bu ağ, bir güç alanı gibidir; dış sınırlarda (deneyimle temas eden noktalarda) bir çatışma yaşandığında, ağın iç kısımlarında (mantık ve matematik dahil) her türlü cümle yeniden gözden geçirilebilir.

• Pragmatik Tercihler: Hiçbir cümle deneyimden tamamen muaf değildir; mantık yasalarını bile koruma eğilimimiz, sadece ağın dengesini bozmamak adına yaptığımız pragmatik bir tercihtir.

3. Çevirinin Belirsizliği ve "Gavagai"

Quine, anlamın nesnel bir "maddi olgu" (fact of the matter) olmadığını kanıtlamak için radikal çeviri senaryosunu kurgular.

• Belirsizlik (Indeterminacy): Hiç bilinmeyen bir dili (X dili) çevirmeye çalışan bir kişi, tüm davranışsal verilere uygun olmasına rağmen birbiriyle çelişen iki farklı çeviri kılavuzu hazırlayabilir.

• Göndergenin Esrarengizliği: Meşhur "Gavagai" örneğinde olduğu gibi, bir yerlinin bu sözcüğü kullandığında "tavşan" mı, "tavşan-an" mı yoksa "kopmamış tavşan parçası" mı kastettiğini belirleyecek nesnel bir davranışsal veri yoktur. Bu durum, göndergenin (reference) dile dayatılan kuramsal bir yapı olduğunu gösterir.

4. Natüralizm ve Dilsel Eğilimler

Quine’ın natüralizmi, "ilk felsefe" (metafiziksel ön kabuller) diye bir şeyin olmadığını, dilin bilimsel yöntemlerle incelenmesi gerektiğini savunur.

• Toplumsal Bir Sanat Olarak Dil: Dil, insanların duyu alıcılarının tetiklenmesiyle (sensory stimulation) gösterdikleri onaylama ve onaylamama eğilimlerinin bir bütünüdür.

• Gözlem Tümceleri: Dilin dünyaya açılan kapısı olan bu tümceler (Örn: "Yağmur yağıyor"), sinirsel alıcıların tetiklenmesiyle bireylerde oluşan toplumsal çağrışımlardır.

5. Kilit Düşünürlerle Bağlam

• Carnap ile İlişkisi: Carnap’ın dilleri "kurallar sistemleri" olarak tasarlamasına karşı Quine, kurallar ile olgular arasındaki sınırın silik olduğunu göstererek Carnap'ın pragmatik yaklaşımını daha radikal bir boyuta taşımıştır.

• Davidson ile İlişkisi: Davidson, Quine’ın radikal çeviri fikrinden derinden etkilenmiş ancak "doğruluk" kavramını çeviriden ziyade "yorum"un merkezine koyarak Quine’dan ayrılmıştır. Davidson, Quine'ın aksine doğruluğun "içkin" değil, yorum için transandantal bir ön koşul olduğunu savunur.

• Chomsky ile İlişkisi: Chomsky dili zihinsel bir yeti olarak içselci (internalist) bir modelle açıklarken, Quine dili tamamen dışsal ve davranışçı bir toplumsal sanat olarak görür.

Özetle; Quine, dili zihinsel veya soyut bir dünyadan koparıp fiziksel dünyanın nedensellik ağının içine yerleştirmiştir. Onun için felsefe yapmak, gemiyi açık denizde yol alırken onarmaya benzer; her parça (inanç) her an yerinden sökülüp değiştirilebilir, ancak bu işlem her zaman mevcut ağın bütünlüğü içinde gerçekleşir.

Quine’ın bilgi anlayışını bir balıkçı ağına benzetebiliriz: Ağın ipleri (cümleler) birbirine düğümlenmiş haldedir; kenarındaki ipler denize (deneyime) değer. Eğer kenardaki bir ip koparsa, bu sarsıntı ağın merkezine kadar ulaşır ve biz ağın parçalanmaması için bazı iç düğümleri (mantık ve matematik yasalarını) bile yeniden bağlamak zorunda kalabiliriz

Dil Felsefesi, Derleyen Bary Lee, Fol yayınları, 2019

İçinde : Quin, Gary Kemp