21.yy.da Yeniden Metafizik.

"Varlığı varlık olarak ele alan bir bilim vardır."

 Aristoteles, Metafizik, IV, 1

 "Bütün felsefe bir ağaç gibidir, kökleri metafizik, gövdesi fizik, bu gövdeden çıkan dalları da bütün öteki bilimlerdir; bunlar da üç ana bilime, yani tıp, mekanik ve ahlâka indirgenir."

René Descartes, Felsefenin İlkeleri'ne Mektup/Önsöz

Bazı soruların pratik yaşam içinde çok anlamı olmayabilir. Merak edenler için ise bu sorular sorulmaya başlandığında, en basit olguların bile sorunlar barındırdığı görülür. Felsefe tarihi bir yanıyla bu türden soruların yanıtlarının tarihi gibi de okunabilir. Yirminci yüzyıla gelindiğinde “Metafizik” alanındaki soruların elenmesi gerektiği düşüncesi bazı çevrelerde baskın çıkmaya başladı. Günümüzde ise bu alana yeniden bir dönüş olduğunu söylemek yanlış olmaz. Özellikle “meta-metafizik”  birçok düşünürün ilgi alanına girmiş görünüyor. Doğrusu konuyu tümüyle resmetmek, benim gibi merak eden seviyesinde biri için olanaklı değil. Burada güncel kaynakları, LLM araçları ve Notbook LM gibi YZ modelleri ile tarayarak bir harita oluşturmaya gayret ettim.

Metafizik konusunun kısa bir tarihi için de yine özet bir sayfaya bağlantı verdim. Önerim o sayfanın okunarak başlanılması. B.Berksan

21. yüzyılda metafizik disiplini büyük bir yeniden doğuş ve yöntemsel derinleşme süreciyle karakterize edilmektedir. Bu dönemde metafizik, sadece var olan şeylerin listesini çıkarmaktan ziyade, bu şeylerin birbirine nasıl eklemlendiği (grounding) ve hangi yöntemlerin geçerli olduğu üzerine yoğunlaşan bir disipline dönüşmüştür.

21. Yüzyıl Metafiziğini Karakterize Eden Temel Unsurlar

• Neo-Quinecı Metodolojinin Egemenliği: Çağdaş metafizikçilerin büyük çoğunluğu, ontolojik soruları "en iyi toplam teoriyi" belirleme süreci olarak gören yarı-bilimsel bir yaklaşımı benimser.

• Meta-metafiziksel Dönüş: 21. yüzyılın en belirgin özelliklerinden biri, metafiziksel soruların anlamlılığını ve yöntemini sorgulayan "meta-metafizik" alanına duyulan yoğun ilgidir.

• Temellendirme (Grounding) ve Doğruluk-Yapıcılık (Truthmaking): Nesnelerin sadece var olup olmadığı değil, hangi nesnelerin daha temel olduğu ve daha karmaşık olanların hangilerinden "türediği" sorusu merkezi bir konuma yerleşmiştir.

• Belirsizlik ve Bulanıklık (Indeterminacy/Vagueness): Dünyanın bizzat kendisinin bulanık bir yapıya sahip olup olamayacağı tartışması, çağdaş araştırmaların yeni ve hayati bir başlığı haline gelmiştir.

1. Ontoloji (Varlık Soruları): Nelerin var olduğu (tümeller, soyut nesneler, sayılar vb.) ve bu varlık iddialarının nasıl gerekçelendirildiği.

2. İlişkisel Sorular (Yapılandırma): Maddi kurulum, töz ve özellik ilişkileri, bütün ve parça (mereoloji) tartışmaları.

3. Modalite (Zorunluluk ve İmkân): Mümkün dünyalar kuramı, özsel nitelikler ve nesnelerin doğasına dair modal gerçeklikler.

4. Zaman ve Kalıcılık: Nesnelerin zaman içindeki sürekliliği (endurantism ve perdurantism) ve zamanın doğası (A ve B serileri).

5. Fizikselizm ve Doğalcılık: Zihnin, özgür iradenin ve Tanrı kavramının tamamen fiziksel bir dünyada nasıl konumlandırılabileceği.

20. Yüzyıl ile Arasındaki Temel Farklar

21. yüzyıl metafiziği, kendinden önceki yüzyıldan birkaç keskin noktada ayrılır:

• Dışlanmışlıktan Merkeze Geçiş: 20. yüzyılın başlarında mantıksal pozitivizm tarafından "anlamsız" denilerek reddedilen metafizik, 21. yüzyılda felsefenin saygın bir disiplini olarak geri dönmüştür.

• Analitikten Sentetiğe: 20. yüzyıl metafiziği ağırlıklı olarak dilsel ve kavramsal analizle sınırlıyken (Kantian/Strawsonian yaklaşım), 21. yüzyıl metafiziği gerçekliğin derin yapısını keşfetmeyi amaçlayan daha iddialı ve "ciddi" bir tutum takınır.

• Süpervenience (Üstbelirlenim) Yerine Grounding (Temellendirme): 20. yüzyılın sonlarında popüler olan ve sadece korelasyonları bildiren "süpervenience" kavramı, yerini nesneler arasındaki derin öncelik-sonralık ilişkisini açıklayan "grounding" kavramına bırakmıştır.

• Kripke Etkisi: Kripke'nin çalışmaları sayesinde, 20. yüzyılın "zorunlu olan her şey a prioridir" inancı yıkılmış, 21. yüzyılda "a posteriori zorunluluklar" (deneyle bulunan zorunlu gerçekler) metafiziğin temel konularından olmuştur.

Kullanılan Kaynaklar:

Metametaphysics New Essays on the Foundations of Ontology, David Chalmers, David Manley, and Ryan Wasserman, Oxford University Press, 2009

An Introduction to Metametaphysics,  Tuomas E. Tahko, Cambridge University Press  (2015)

Parmenides’ten Levinas’a Metafizik, Jean Grondin, Fol Yayıncılık, Özgün baskı 2004 Türkçe 2024

🔎Metafizik

🔎Metafizik Tarihine Kısa Bir Bakış

🔎Metametafizik

🔎Metafiziksel Belirsizlik

🔎Varlığın Hiyerarşisi, Temellendirme

🔎Mereoloji: Parçalar ve Bütünler İlişkisi

🔎Öz ve Tanım

🔎Mümkün Dünyalar

🔎Zamanın gizemi

🔎Sosyal Gerçekliğin İnşası (Sosyal Ontoloji)

Düşünürler:

🔎Amie Thomasson

🔎Jonathan Schaffer

🔎Kit Fine

🔎Sally Haslanger

🔎Theodor Sider